Hindistan Çinə qarşı: 3-cü dünya müharibəsinin tərəfi ya ABŞ-ın Çinə qarşı "PİYADASI" / TƏHLİL

25/05/2020 - 05:20 760 1   1  

Hindistan və Çin arasındakı gərginlik yeni deyil. Dünyanın ən uzun demarkasiya olunmamış sərhədini bölüşən iki ölkə, 1962-ci ildə tam müharibə apardı və o vaxtdan bəri müxtəlif kiçik atışmalara başladı.1975-ci ildən bəri ortaq sərhəddə bir güllə atılmadı. Nəticədə, Çin-Hind toqquşmalarının alovlandığı və daha geniş mübarizəyə çevriləcəyi nəzəriyyəsi geniş konsensusa çevrildi. Son hadisələr, eskalasiya ehtimalının yüksək olduğunu göstərir. Hər iki tərəfin əsas mübahisəli ortaq sərhəd boyunca əhəmiyyətli hərbi yüklənmələr var. On ildən çoxdur ki, Xalq Qurtuluş Ordusu (XQO) bir neçə strateji bölgədə Hindistanın hərbi hazırlığını və siyasi qətiyyətini yoxlayır.

Artıq sülhə qarantiya yoxdur.

Ən son toqquşmalar bu ayın əvvəlində baş verdi. Mayın 5-də Ladaxdakı Pangong Tso gölü yaxınlığında Hindistan və Çin əsgərləri arasında toqquşma baş verdi. Güman edilir ki, döyüş XQO-nun bölgədəki Hindistan hərbi patrullarına etiraz etdiyi üçün baş verib. Bu toqquşmaların əksəriyyəti, Aktual Nəzarət Xətti-de-fakto beynəlxalq sərhədin fərqli cür qələmə verilməsindən qaynaqlanır. Və sonra 9 mayda, Tibet yaxınlığındakı Naku La bölgəsində, 15 min fut yüksəklikdə, hər iki tərəfdən əsgərlər bir-birinə zərbə endirməyə və Hindistan hərbçilərini nəzarət etdikləri bölgələrdən geri çəkilməyə məcbur etmək üçün bir-birlərini daşladılar. Silahlar atılmadı, ancaq xəstəxanaya aparılmağa məcbur qalan yüksək səviyyəli hindistanlı bir zabit də daxil olmaqla onlarla əsgər yaralandı.

Çin-Hindistan sərhədi boyunca uzun müddət nisbi sakitlikdən sonra silahl insidentlər yenidən gündəmə gəldi. Hindistan hökumətinə görə, 2016 və 2018-ci illər arasında Çin hərbi qüvvələri Hindistan sərhədini 1025 dəfə pozdu. Çin və Hindistan sərhədlərinin tam demarkasiya olunmadığını nəzərə alsaq, bu cür sərhəd pozuntuları, Pekin və Yeni Dehlinin sərhəd xəttinin ayrılması ilə bağlı fərqli düşüncələrin olmasından qaynaqlanır.

2017-ci ildə Hindistan və Çin qoşunları, iki ay ərzində üz-üzə gəldilər, Butan və Çinin iddia etdiyi bir bölgə olan Doklamda ciddi bir hərbi toqquşma ehtimalı oldu. Xüsusi böhran azalsa da, qarşıdurmanı geriyə sayım kimi deyil, iki ölkə arasındakı münasibətlərdə gərginləşmənin yeni mərhələsi kimi görmək daha böyük ehtimaldır. Köhnə mərhələ 1988-ci ilə, Arunaçal Pradeşdəki Sumdorong Chu Vadisində Hindistan və Çin arasında hərbi atışmadan bir il sonra, Hindistanın Baş naziri Rajiv Qandi əlaqələri düzəltmək üçün Pekində həmkarı Deng Xiaopingi ziyarət edərkən başladı. İki lider, sərhəd mübahisəsi kimi vacib məsələlərin həllinin müvəqqəti olaraq təxirə salındığı vaxtda da, perspektivli əlaqələr qurmağa razılıq verdilər. Bu praqmatizmin kökləri iqtisadi və strateji amillərdə idi: Həm Çin, həm də Hindistan daxili iqtisadi inkişafa kömək etmək üçün sabit xarici şəraitə ehtiyac duydu. Çin artıq Dengin başlatdığı dramatik iqtisadi islahatlara on il iki ki, qədəm qoymuşdu, Gandinin Hindistanı da tərəddüdsüz eyni yola girmişdi. Çin-Hindistan sərhədində uzun müddət nisbi sakitlik yaşandıqdan sonra hərbi hadisələr ön plana çıxdı. 1988-ci ildə Hindistan və Çin arasındakı kompromis, "New Delhi"nin cəsarətli sükutu ilə Tibetdəki inkişafa kömək etdi, bu isə iki ölkənin dünya səhnəsində bərabər səviyyədə olması ilə əmələ gəldi. Dünya Bankının məlumatına görə, Hindistanın ÜDM 297 milyard $ Çinin həmin il 312 milyard $ ilə müqayisə olundu, Hindistanın müdafiə xərcləri isə $ 10,6 milyard dollar olmaqla, Çinin 11.4 milyard dollar ayırmasına yaxın idi.

Və o vaxtdan başlayaraq Çin və Hindistan arasındakı maddi güc balansı kəskin şəkildə dəyişdi. 2018-ci ildə 13,6 trilyon $ səviyyəsində Çinin ÜDM-i indi Hindistanın 2.7 trilyon dollar vəsaitindən beş dəfə artıqdır. Eynilə, Çin 2019-cu ildə müdafiə xərclərinə 261,1 milyard $ xərclədi, bu isə Hindistanın cəmi 71.1 milyard $ maliyyəsindən dörd qat artıqdır. Son 30 ildə Hindistan iqtisadi və qlobal güc olaraq yüksəlsə də, Çinə nisbətən gücü əslində çox azaldı.

Yeni bir iqtisadi dinamika, Gandi-Deng sövdələşməsinin dayaq nöqtəsinin tükəndiyini göstərir. Yeni Dehli ilə Pekin arasındakı anlaşmanın nə vaxt başladığı hələ bəlli deyil, çox güman ki, 2008-ci il qlobal maliyyə böhranından sonra-Çin son illərdə xarici məsələlərdə, Çin dənizinin cənubunda süni ada quruculuğundan tutmuş koronavirus pandemiyasının ortasında əzələ diplomatiyasına qədər məsələlərdə daha da diqqətli oldu. Həqiqətən, bəzi alimlər iddia edirlər ki, hazırki qlobal hegemon güc ötürülməsi Çin və ABŞ arasında gedir. Yeri gəlmişkən, "New Delhi"nin də qlobal siyasətdə daha inamlı oyunçuya çevrilməsi, ABŞ-ı çox da narahat etmədi. Çin və Hindistanın son sərhəd toqquşmaları dəyişən güc dinamikasının kontekstində daha çox narahatlıq doğurur. Gandhi-Deng sövdələşməsi bir sıra sərhəd idarəetmə razılaşmalarına yol açdı. Bu yaxınlarda iki ölkənin ən üstün liderləri arasında Vuhan və Mammalapuramda keçirilmiş yüksək səviyyəli sammitlər ümumi əlaqələrin inkişafında mühüm rol oynamışdır. Bununla belə, 1988-ci il müqaviləsi sərhədlər boyunca nisbi sakitliyə imkan verdiyinə görə və Çin ilə Hindistan arasındakı ticarət əlaqələrini inkişaf etdirdiyinə baxmayaraq, sərhəd mübahisəsi həll edilmədi. Çin və Hindistan XİN Subrahmanyam Jainsankar sayəsində özlərini “qeyri-adi qarışıq münasibət” içərisində aşkar etdi.

Sərhəd mübahisəsinə, Çin-Hindistan rəqabətindəki məsələlərin arasına Tibet ( Dalay Lamanın varlığı, Tibet hökumətinin mühacirətdə olması, Hindistanda on inlərlə Tibetlinin sürgündə olması), Çin-Pakistan əməkdaşlığının böyüməsi və bu iki ölkənin Asiyada toqquşan nüfuz dairələri məsələləri də daxil oldu.

Çin və Hindistanın maddi imkanları axın içində qalır. Yeni Delhi öz imkanlarını yüksəltməyə çalışdığı halda, Çin Hindistanı çoxlu “Güc baltaları” boyunca üstələməyə davam edir. Dünya Bankının məlumatına görə, Hindistan 2014-2018-ci illər arasında Çindən daha sürətli böyümə tempinə çatdı. Koronavirus pandemiyasının iqtisadi təsiri uzun müddət üçün naməlum qalsa da, Hindistanın kiçik iqtisadiyyatı və marginal böyümə sürətləri Çin ilə arasındakı güc boşluğunu ən azından daraltma iqtidarındadır.

Başqa sözlə, Hindistan Çinə qarşı böyüyə bilən yeganə gücdür-hətta Çin, Yaponiya və ABŞ kimi güclərdən daha sürətlə böyüsə də.

Ölkə daxilində güc qazanmaqla yanaşı, Hindistan da Çinin digər rəqibləri, xüsusən ABŞ və Yaponiya ilə güclü strateji tərəfdaşlıq qurur. Bununla yanaşı, yüksələn Çin Rusiya ilə şimal sərhədlərini sabitləşdirdi və ABŞ-ın Şərqi Asiya dəniz bölgəsindəki ordusunun qarşısını öz hərbi sahəsinin modernləşdirilməsi və süni adalar qurmaqla almağa çalışır. Bu əsasən rəqiblə yalnız sərhəd məsələsini çözülməmiş edir: yəni Çin-Hindistan sərhədi. Çox təəccüblüdür ki, bu Hindistana cəbhə boyunca periodik təzyiq göstərmək yoludur - yalnız kəskinləşə biləcək bir tendensiyadır.

Çin və Hindistan bu dialoqda israr etdikcə, Çin Hindistanı sərhəd məsələsini əlverişli şərtlərlə həll etmək istəməyən rəqib kimi görür. Qlbal ticarət zəncirinin parçalanması, dünyada artan millətçilik meyli Çin-Hindistan əlaqələrini daha çox sıxacaq, çünki bu danışıqlar daha saxta və mübahisəli olacaq.

Həqiqətən, Çinin Hindistanı Asiyada ağalıq etmək ambisiyalarına əsas əngəl kimi gördüyünü nəzərə alsaq, uçucu, zəif demarkasiya olunmuş Çin-Hindistan sərhədi boyunca daha şiddətli bir toqquşma ehtimalı yüksəkdir. Çin Cənubi Asiyada (və Hind okeanında) hakim güc kimi meydana çıxmasa, o Şərqi Asiyada regional güc kimi qalacaq. Başqa sözlə, "Çinin Asiya hökmranlığı iştahı" Çin-Hindistan rəqabətini sürətləndirəcək, çünki Hindistan cənubi Asiyada hegemon olmasa da, üstün olmağa çalışır. Münaqişə spiralının qarşısını almaq üçün Hindistan, sammit diplomatiyası və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı, Yeni İnkişaf Bankı və Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankı kimi beynəlxalq qurumlarda birgə iş strategiyasını izləməlidir. Lakin bu əməkdaşlıq səyləri daha çox sərhəd zorakılığının qarşısını ala bilsə də, Çin-Hindistan münasibətlərindəki vacib məsələlərə toxunmayacaq.

Əhəmiyyətli ərazi güzəştlərinin edilməsindən başqa, Hindistanın rəqabəti zəiflətmək üçün başqa yolu yoxdur.

"Foreign Policy"

Tərcümə etdi: Ülviyyə Şükürova